Kroz skaline

Kroz skaline

Kroz-skaline

Smjernice za program razvoja kulture

———–

Grad čine ljudi i zavrijednjuju mu epitete poput – grad umjetnika, grad s dušom… S druge strane ljude i njihov karakter formira grad, smješten u predivnom prirodnom ambijentu ulaza u zvanično jedan od najljepših zaliva na svijetu, u sred jugoistočne Evrope i njenog dijela Mediteranskog basena, a ispod Orjena, najveće planine Dinaroida. Stoga sada i ovdje, razvija se Herceg Novi obasjan suncem 260 dana godišnje i 365 dana godišnje obasjan osmjehom svojih građana i njihovih gostiju – i u sadašnjem i prošlom i budućem sada i ovdje.

Današnji Herceg Novi razvio se na osnovama srednjovjekovnog grada, koji je  bosanski kralj Tvrtko I Kotromanić utemeljio 1382. godine sa namjerom da razvija trgovački, pomorski i zanatski centar, a sa idejom da taj novi grad, Sveti Stjepan, bude konkurencija tadašnjim centrima Dubrovniku i Kotoru.

Međutim, arheološki nalazi na teritoriji današnje opštine Herceg Novi, u pećini Vranjaj u gradskom zaleđu na 900 metara nadmorske visine, datiraju iz doba starog neolita. Pećina Vranjaj, danas najstarije arheološko nalazište iz praistorije hercegnovskog kraja, uz veći broj tumulusa pronađenih na prirodnim uzvišenjima i padinama brda na postorima današnjih sela hercegnovskog zaleđa, kao i na poluostrvu Luštica, svjedoče o kontinuiranom postojanju civilazacijskih kultura od praistorijeskih faza starog neolita do gvozdenog doba čiji su nosioci Iliri.

Na području današnje opštine Herceg Novi, veliki je broj arheoloških nalazišta sa svjedočanstvima o kulturi starog Rimskog carstva, koje je u 3. v. n.e. od Ilira preuzelo vlast na ovim prostorima, a između ostalog i dokazi o postojanju jednog velikog antičkog kompleksa  grada Stoli, na lokalitetu koji se i danas tako zove između Kumbora i Đenovića naselja na hercegnovskoj rivijeri.

Strateški značajna pozicija na raskrsnici zapadne i istočne kulture, ali i lokalnije zbog ulaza u prirodnu luku Bokokotroski zaliv, područje današnjeg Herceg Novog je bilo bitno i Vizantiji pod čijim okriljem u 5. v.n.e. na ovom prostoru nastaje  Župa Dračevica. Iz toga doba najupečatljivija svjedočanstva su crkve u sadašnjim prigradskim naseljima – sv. Petra u Bijeloj, sv. Stefana u Sušćepanu, sv. Tome u Kutima, ali i u Rosama na unutrašnjem dijelu poluostrva Luštica crkva sv. Gospođe, koja važi za jedno od najljepših primjera preromaničkog perioda na našem primorju.
Svoje današnje ime Herceg Novi je dobio u vrijeme vladavine hercega Stjepana Vukčića Kosače, kada je grad doživio najveći procvat razvojem oružarskih, zlatarskih, kovačkih i obućarskih zanata. Značajni primjerci zlatarskog umijeća iz tog perioda sačuvani su i do danas u Riznici Manastira Savina.

Od 1482. godine, kada Herceg Novi zauzima turska vojska, do 1687. godine u vladavini gradom smjenjivali su Turci i Španci. Iz turskog perioda su ulice djelomično i danas zadržale način popločavanja, koji je narušen prilikom obnove grada poslije zemljotresa 1979. godine. U tom vremenu nastaje i tvrđava Španjola tojest Gornji grad.

Herceg Novi, gradsko jezgro, svoje sadašnje oblike počinje dobijati tokom Mletačke vladavine. Venecija u septembru 1687. godine od Turaka preuzima Herceg Novi. U stogodišnjoj vladavini Mletačke Republike gradski život počeo se, polako, spuštati u podgrađe, ka zapadu, a tada su i dograđene i ojačane tvrđave Kanli kula, Forte mare i Citadela.

Tendencija širenja gradskog jezgra u zapadnom podgrađu nastavila se i za vrijeme Austrije, koja se u prvom kvartalu 19. vijeka smjenjivala u vladavini Herceg Novim sa Rusijom i Francuskom, a skoro punu godinu od oktobra 1813. godine vlast u gradu je držalo lokalno stanovništvo, Bokelji i Crnogorci, da bi ga Austrougarska i definitivno preuzela 6. juna 1814. godine i ostala da vlada do 1918. godine. Austrija nije mnogo gradila u samom starom gradu, ali je postojeće fortifikacije stavila u funkciju odbrane. Tako je Herceg Novi, od prvobitne trgovačke funkcije, sada preuzeo ulogu strategijske odbrane ulaza u Boku Kotorsku, a u tom periodu otvoreno je i nekoliko škola na narodnom jeziku, izgrađen hotel Plaža Zelelnika, kojim počinje hotelijerstvo u Crnoj Gori i uskotračna željeznica kojom je voz Ćiro povezivao Herceg Novi sa Sarajevom, a koja je u drugoj polovini 20. vijeka pretvorena u Šetalište uz obalu od Zelnike do Igala.

Protjerivanjem Austrougraske sa Balkana, Herceg Novi postaje dio kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, a potom i kraljevine Jugoslavije. U drugom Svjetskom ratu, 1941. godine Herceg Novi je okupirala Italija, a 1943. godine ga preuzela Njemačka. Od 1941. do 1945. godine u narodnooslobodilačkj borbi, slobodarski duh žitelja hercegnovskog kraja proslavio je Orjenski partizanski bataljon koji je, uz pomoć hercegovačkih i dalmatinskih partizana, 28. oktobra 1944. godine oslobodio Herceg Novi sa okolinom od fašističkog okupatora. I danas se taj datum slavi kao Dan grada.

  1. Stvorena je nova Federativna Narodna Republika Jugoslavija, koja se transformisala u SFRJ, a kao i svuda u tadašnjoj državi tako je i Herceg Novom taj period donio manje turbulentnu istoriju, ispunjenju razvojem kulture, umjetnosti, sporta, turizma, a izgradnjom Instituta dr Simo Milošević i zdravstvenog turizma. U Herceg Novom u drugoj polovini 20. vijeka, osniva se i poznata Umjetnička škola iz koje izlaze najpoznatiji crnogorski slikari poput Miodraga Dada Đurića, Petra Lubarde, Voja Stanića, Mila Milunovića, a svoj dom u tom periodu u Herceg Novom nalazi i nobelovac Ivo Andrić, zbog čega Herceg Novi dobija i epitet grad umjetnika. Po raspadu SFRJ 1992. godine Herceg Novi, kao grad na teritoriji Crne Gore, ostaje u sastavu SR Jugoslavije, a od 2006. godine je dio nezavisne države Crne Gore.

Društvena, ekonomska i politička izolovanost koja je prisutna proteklih 25 godina, učinila je da se Herceg Novi, ranije prepoznat kao grad umjetnosti i umjetnika, grad kulturno – istorisjskih zdanja koja govore o bogatoj prošlosti njegovih žitelja, u očima Evrope posmatra izopšteno i na margini. Kao rezultat ove izolacije, mladi ljudi se osjećaju razočarano i veliki broj njih odlaze za povoljnijim prilikama koje su im ovdje uskraćene, a nastavak obrazovanja i radne prakse, prekinut i onemogućen. Međutim, sada se stvari Herceg Novom mijenjaju, najprije polako, ali sa sve više energije i želje da ostvarimo ambiciozan, ali apsolutno ostvariv plan, te da postanemo Evropska prijestonica kulture za 2021. godinu, među gradovima iz zemalja koje nijesu dio Evropske unije.

Projekat “Herceg Novi 2021” predstavlja polazišnu osnovu na kojoj valja jačati i graditi kulturne aspekte ovog grada i regiona, ali i potrebu svih građana koji u ovom gradu vide zdravo mjesto za život, inspirativno polje djelovanja kreativnih i uticajnih ljudi koji žele da razviju plodno tle za stvaranje mreže društvenih odnosa, infrastruktre i novih djelatnosti. Imajući to na umu, jedan od ciljeva ovog projekta jeste da revitalizuje istorijske obrasce po kojima je ovaj region bio prepoznat u svijetu kao mjesto susreta kultura, razmjene znanja, umjetničkih vještina, stvaralaštva i ideja, kao ključnih entiteta za pisanje kulturnih strategija na kojima će počivati. Jer, kultura nas određuje, civilizacijski i egzistencijalno, bez njene specifičnosti ni ovaj grad, ni partnerski gradovi Kotor, Tivat, Budva, ni Boka Kotorska, ni Crna Gora ne bi bili ono što jesu.

Novo ljeto,  smisao pri čitanju starih poruka sa zidina, ponovno brisanje soli sa vjekovima starih škura, kao nada da je zapisano znanje o stvarima koje su neki drugi ljudi radili, samo su neke u nizu ispravnih procjena o važnosti kandidature Herceg Novog, uz podršku kreativne oblasti Boke Kotorske i partnerskih gradova Kotora, Tivta i Budve, za Evropsku prijestonicu kulture. Herceg Novi ima svoju tradiciju, sve argumente koji ga kvalifikuju za ovo visoko priznanje, ali i snagu i volju da usvaja nova znanja i prostore slobode duha koji će učiniti da bude istinska prijestonica svega onoga što određuje njegove mediteranske i evropske koordinate.

Kako je iskrenost sa neznancima laka, sa nestrpljenjem očekujemo strance, sa uzbuđenjem tragača koji samo naslućuje kako dišu druge kulture, istovremeno osjećajući potrebu da njegujemo sopstvenu kulturu, heterogenu, uzburkanu, okrepljujuću.

Istorija konflikata je ovde, kao i u većem delu Evrope, veoma duga. Ona se ogleda u odnosima i savezima prijatelja i neprijatelja, ratova i pomirenja, pokoravanja i perioda trgovine, obrazovanja i kulture. Osvajači su i gradili naše kuće i crkve ali su i prijatelji koji su pristizali u miru, rušili i devastirali.

Iz specifičnih odnosa, iz želje da istražimo zašto su narodi na ovom prostoru od prijatelja postajali najbolji neprijatelji, nastao je jedinstveni koncept vođen velikodušnošću i željom za iskupljenjem – koncept koji se zove “Frenemies”. Nastala iz dvije riječi, prijatelji (friends) i neprijatelji (enemies), ova kovanica oslikava našu prošlost i sadašnjost. To je ne samo umjetnost pomirenja i ne samo dijalog koji se ne dovodi u pitanje, već i budućnost naših odnosa, našeg shvatanja značaja kulture, umjetnosti, obrazovanja, sporta, načina življenja, boljeg imidža i sve to obojeno suncem i laganim maestralom pažljivo prenjeto u naš jedinstveni program “Herceg Novi 2021“.

U Novome nema stranaca, oni su samo furešti koji kada su ovdje postaju domaći i to je ona najveća prednost koja čini novski specifikum.